Pudłowski Melchior (Malcher), herbu Kościesza odmienna (ur. ok. 1539 w ziemi sieradzkiej, zm. ok. 1588, dokładne miejsca urodzin i śmierci nieznane). Poeta, sekretarz królewski. Inne używane formy nazwiska: Malchiarus Pudlovius.
Syn Jana starszego i Urszuli z Bogusławskich. Miał dwóch młodszych braci, Stanisława i Jana młodszego oraz siostrę Zuzannę. Pobierał nauki w bliżej nieznanej szkole parafialnej (może w Gnieźnie lub Poznaniu), a 22 kwietnia 1555 r. Melchiora wpisano do księgi immatrykulacyjnej Uniwersytetu Krakowskiego. We wpisie jako miejsce pochodzenia wskazał diecezję gnieźnieńską. Miał wówczas około 15-17 lat. Z czasem przy jego nazwisku w księdze immatrykulacyjnej dopisano: „Vir bonus et regis secretarius” („Dobry mąż i sekretarz króla”).
Uczeń, a następnie przyjaciel Jakuba Górskiego, który od półrocza zimowego 1554/1555 wykładał filozofię i retorykę. W czasie studiów zaprzyjaźnił się także ze Stanisławem Grzepskim i Wawrzyńcem Goślickim. Po zakończeniu studiów, nie uzyskując jednak żadnego stopnia naukowego, rozpoczął służbę na dworze braci Wolskich. Był wówczas sekretarzem w służbie u Stanisława Wolskiego z Podhajec herbu Półkozic, kasztelana brzezińskiego, rawskiego, późniejszego marszałka nadwornego koronnego (nazywał go „księciem swoim” i „patronem”) i jego brata, Mikołaja, biskupa chełmskiego, późniejszego biskupa kujawskiego (od 1562). Z ich protekcji w 1562 (lub w 1563) wstąpił na dwór królewski, gdzie został sekretarzem Zygmunta II Augusta. W tym samych czasie sekretarzem był również Jan Kochanowski. Król Zygmunt August 7 grudnia 1565 r. przyznał mu dożywotnią pensję (200 florenów rocznie). Niebawem Pudłowski wykupił wójtostwo w Krzepicach (za 700 florenów) i sołectwo w Zajączkach Mniejszych (za 400 florenów), gdzie osiadł od 1571 r. W 1566 został jednym z opiekunów nieletnich dzieci Stanisława Wolskiego, a rok później król mianował go koegzekutorem testamentu Mikołaja Wolskiego. W otoczeniu króla bywał na sejmach (w Lublinie w 1566 i Piotrkowie w 1567, zapewne też w 1580 w Warszawie). Na dworze królewskim przebywał do połowy 1571 r. W 1582 był posłem na sejm z ziemi wieluńskiej. Inne fakty biograficzne nieznane.
Jego żoną była Zofia Balińska (ślub odbył się prawdopodobnie w pierwszej połowie 1571) Miał z nią trzech synów: pierworodnego Balcera (ur. 1573/1574, prawdopodobnie zmarłego w wieku chłopięcym), Kacpra (ur. ok. 1575), studenta Uniwersytetu Krakowskiego (immatrykulował się w 1589) i Melchiora juniora (ur. ok. 1581 – zm. 1617), studenta Uniwersytetu Krakowskiego (immatrykulacja w 1598).
Zadebiutował drukiem w 1561, publikując łacińską elegię na śmierć Jana Tarnowskiego. Poetyckiemu debiutowi patronował jego nauczyciel akademicki i kolega uniwersytecki, Wojciech Wędrogowski (Vędrogovius), który wydał i opatrzył utwór pochwalnym epigramem. Zadebiutował w języku polskim wierszowanym Lamentem i napominaniem Rzeczypospolitej Polskiej, o treści zbliżonej do rozwiniętej później w poematach Satyr i Zgoda Kochanowskiego refleksji obywatelskiej. Miłośnik i naśladowca twórczości Jana Kochanowskiego, czemu dał wyraz w zbiorze Fraszek księga pierwsza. Przy tym Sen i Elegija polska, opublikowanym w drukarni Łazarzowej w 1586 r., prowadzonej przez Jana Januszowskiego, tej samej, w której wydano w 1584 r. pierwodruk zbioru fraszek Kochanowskiego. Druk ten prawdopodobnie zachęcił Pudłowskiego do publikacji swoich utworów. Fraszki Kochanowskiego krążyły wcześniej w formie rękopiśmiennej w środowisku kancelarii królewskiej i były dobrze znane Pudłowskiemu. Zbiór Pudłowskiego zawierał łącznie 181 utworów, które dopełniają trzy fraszki wstępne, o zróżnicowanej tematyce. Najprawdopodobniej, podobnie jak w przypadku Kochanowskiego, powstawały one w różnych okresach życia, co najmniej od 1564. Wiele z fraszek Pudłowskiego miało charakter utworów o przelotnej aktualności, w których przewijały się osoby z dworu królewskiego i kancelarii królewskiej, ich przygody towarzyskie, humorystyczne i erotyczne (sfera erotyczna jest jednak bardzo stonowana), pochwałę przyjaźni, opis drobnych wydarzeń z życia codziennego. Niektóre utwory zawierają elementy refleksyjne, m.in. neostoickie (O cnocie, 5, 64, Sława, 20, Do Jana, 97). Tematycznie fraszki Pudłowskiego były zróżnicowane. Satyryczne dotyczyły m.in. obyczajów, przywar ludzkich (m.in. fałszywej pobożności, obłudy, kłamstwa, łakomstwa, skąpstwa, sprzedajności), niektóre z nich stanowiły utwory pochwalne twórców literatury, m.in.: Stanisława Sokołowskiego (13), Stanisława Grzepskiego (34), Piotra Skargi (43), Łukasza Górnickiego (97), Jakuba Wujka (157) czy wiersze skierowane do przyjaciół. Fraszka Pudłowskiego poświęcona Stanisławowi Porębskiemu, sekretarzowi królewskiemu, stanowi (obok fraszki Kochanowskiego) jedyny ślad jego nieznanych nam dzisiaj utworów bukolicznych pt. Skotopaski.
Interesujące są fraszki o fraszkach (np. 1, 3, 58, 59, 93), a zwłaszcza nawiązania do twórczości Kochanowskiego, m.in. Pochlebca do Satyra (14), O frasownym Janie (24 z udaną żartobliwą polemiką z fraszką Jana Kochanowskiego Na frasowne I, 85), Do tegoż (tj. Stanisława organisty, 111, cytuje incipit utworu Dzbanie mój pisany P. I, 3), Do Pana Leśniowolskiego, kasztelana podlaskiego (120), Do Mikołaja Wolskiego (127, nawiązującej do fraszki Kochanowskiego pod tym samym tytułem Fr. III, 77), Raki na sprawy dzisiejsze (129, naśladują konstrukcję Raków Kochanowskiego Fr. I, 14, które dostarczyły konstrukcyjnego wzorca Pudłowskiemu). W satyrycznym utworze Do Jana Parysa (159) umiejętnie wykorzystuje metodę wyliczenia i paradoksalnej konkluzji, w celu osiągnięcia efektu satyrycznego, co stanowi twórcze wyzyskanie fraszki Kochanowskiego Na matematyka (Fr. I, 53). Trzy fraszki zatytułowane Z greckiego (142-144), uzupełnione o fraszkę naśladującą styl Teokryta (Tyrsis, 88), stanowią poświadczone imitacje wzorów obcych. Niektóre fraszki Pudłowskiego stanowią spolszczenia utworów Andrzeja Krzyckiego i Klemensa Janicjusza.
U Pudłowskiego odnotowujemy również hołdy i apostrofy do Kochanowskiego, a przede wszystkim nawiązania do raczej luźnego wzorca kompozycyjno-stylistycznego, ukształtowania tematu i konceptów wybranych Fraszek Kochanowskiego oraz do zawartości treściowej i postawy wobec świata. Nie zawsze da się dzisiaj w pełni określić związków niektórych fraszek z Janem Kochanowskim, np. Do Jana K. (73), podobnie jak nie da się u Kochanowskiego odnaleźć żadnych fraszek adresowanych bezpośrednio do Pudłowskiego.
We fraszkach przestrzegał reguł sylabiki, z dominującym 13-zgłoskowcem (7+6), choć zdarza się też 11-zgłoskowiec (7+6), a rzadziej występują i inne miary wierszowe.
Sam Pudłowski miał dystans do swoich fraszek, pisząc m.in., że są jak jabłka, owoc, który nie dojrzał do końca” (Do P[ana] Olbrychta Łaskiego, 36). Uznaje się go za pierwszego wyraźnego i wiernego naśladowcę oraz kontynuatora gatunku Fraszek Kochanowskiego. Jego zbiór miał charakter wielogatunkowy, w udany sposób naśladował polifonię liryczną Kochanowskiego, czym znacznie wyróżniał się wśród naśladowców zbioru Fraszek Kochanowskiego. Zawierał m.in. anegdoty, apoftegmat, epigramaty, erotyki, funeralne epigramaty, gnomiczne liryki refleksyjne, obrazki satyryczne i obyczajowe, nawiązanie do sielanki miłosnej, wiersze do przyjaciół.
Pudłowski był najprawdopodobniej jednym z pierwszych twórców, który – za Kochanowskim – przyjął nazwę „fraszka” i zapoczątkował długi i bogaty szereg historycznoliteracki utworów nawiązujących do fraszek Kochanowskiego. Posiadamy raczej rozproszone świadectwa recepcji fraszek Pudłowskiego. Kilka utworów pozostawało w obiegu rękopiśmiennym (np. Nagrobek Stan[isławowi] Grzebskiemu, 34), niektóre wykorzystywali m.in. Adam Władysławiusz, anonimowy autor Biesiad rozkosznych (pisujący pod pseudonimem Baltyzer z kaliskiego powiatu), anonimowy autor sylwy muzycznej z początku XVII w. Rzecz wymaga dalszych pogłębionych badań i rozpoznań.
Publikacja księgi fraszek w 1586 r. to ostatni znany fakt z życia Pudłowskiego. Być może planował kolejny (kolejne?) tom (tomy?), ale nie zdołał ich opublikować, zmarł bowiem już dwa lata później, być może w wyniku epidemii czarnej ospy.
Po śmierci Pudłowskiego opublikowano w 1600 r. jego wierszowany romans Dydo, w którym wykorzystał wątki Eneidy Wergiliusza i Heroid Owidiusza.
Źródła:
Malchera Pudłowskiego fraszek księga pierwsza. Przy tym Sen i Elegija polska, Kraków 1586; Melchior Pudłowski i jego pisma, wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1898, s. 27-73. Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich, t. 10; Cztery wieki fraszki polskiej, oprac. J. Tuwim, Warszawa 1957, s. 32-35; Jadwiga Sokołowska, „Patrząc na rozmaite świata tego sprawy”. Antologia polskiej poezji renesansowej, Warszawa 1984, s. 139-144; Mała Muza. Od Reja do Leca. Antologia epigramatyki polskiej. Wybór i oprac. A. Siomkajło, Warszawa 1986, s. 85-86; J. Bułatowicz, Z fraszką przez stulecia (XV-XX wiek). Antologia, Kęty 2005, s. 45-47; Melchior Pudłowski, Fraszek księga pierwsza, oprac. Radosław Grześkowiak, Warszawa 2025. Biblioteka Dawnej Literatury Popularnej i Okolicznościowej, t. 46.
Opracowania:
Claude Bacvis, Panorama poezji polskiej okresu baroku, t. 2, przeł G. Majcher, red. A. Nowicka-Jeżowa, R. Krzywy, Warszawa 2003, s. 93-101; Jadwiga Mosdorf, Materiały do życia i twórczości Melchiora Pudłowskiego, „Miscellanea staropolskie”, t. 4, 1972, s. 19–34; Halina Kowalska, Pudłowski Melchior (ok. 1539-1588), sekretarz królewski, poeta, Polski słownik biograficzny, t. 29, Wrocław 1986, s. 342–344; Janusz Pelc, Jan Kochanowski w tradycjach literatury polskiej (od XVI do połowy XVIII w.), Warszawa 1965, s. 212-219; Janusz Pelc, Jan Kochanowski. Szczyt renesansu w literaturze polskiej, wyd. 2, Warszawa 1987, s. 64, 132, 284, 474, 488, 489.
Dariusz Rott