Naborowski Daniel (Naborovius) (1573-1640) urodził się w Krakowie w rodzinie szlacheckiej wyznania kalwińskiego. Pierwsze nauki pobierał prawdopodobnie w rodzinnym mieście. W latach 1590-1593 kształcił się w Wittenberdze, gdzie powstało jego pierwsze znane dzieło – łaciński wiersz dedykowany koledze z uniwersytetu Danielowi Cramerowi. Wkrótce potem Naborowski rozpoczął studia medyczne w Bazylei (1593), gdzie ogłosił dzieła z tej dziedziny dedykowane magnatom litewskim – Naruszewiczom i Wacławowi Leszczyńskiemu. Po uzyskaniu doktoratu, w połowie 1595 roku udał się na studia prawnicze do Orleanu, które od 1596 kontynuował w Strasburgu. Tam też zetknął się z księciem Januszem Radziwiłłem, który powołał go na nauczyciela języków obcych. Od roku 1601 przebywał w Padwie w charakterze ochmistrza dworu Rafała Leszczyńskiego, z którym wspólnie pobierał lekcje inżynierii wojskowej u Galileusza. Po powrocie do Polski (1602) rozpoczął działalność jako sekretarz, lekarz i nadworny poeta w służbie Janusza Radziwiłła. W latach 1608-1610 wraz ze swym mecenasem odbywał podróże do Niemiec i Szwajcarii, a następnie do Anglii, Francji i Włoch. Jako agent księcia Janusza prowadził działalność dyplomatyczną – był m. in. posłem do króla Anglii Jakuba I, do elektora brandenburskiego w Berlinie, odbywał podróże do Królewca, Gdańska i Warszawy. W roku 1620 ożenił się z wdową po urzędniku dworskim Piekarskim. Po śmierci księcia Janusza (1620) przeniósł się na dwór jego przyrodniego brata Krzysztofa, gdzie znowu pełnił funkcje zaufanego agenta i dyplomaty – w 1622 roku prowadził w Rydze rokowania ze Szwedami w sprawie zawarcia rozejmu. Utrzymywał kontakty ze znanym paremiologiem i poetą Salomonem Rysińskim. W 1633 odbył podróż na Węgry jako opiekun Anny Radziwiłłowej. Mimo wyznania kalwińskiego i aktywnego udziału w synodach różnowierczych pozostawał w dobrych relacjach z przedstawicielami środowisk katolickich. Przebywając na dworze biskupa wileńskiego Eustachego Wołłowicza mógł zetknąć się z Maciejem Kazimierzem Sarbiewskim. W roku 1637 objął urząd sędziego grodzkiego w Wilnie. Tam też zmarł (prawdopodobnie 20 sierpnia 1640) i został pochowany w Kiernowie.
Daniel Naborowski tworzył w języku polskim i łacińskim. Był autorem wierszy o charakterze okolicznościowym, fraszek, erotyków, epitafiów, poezji ziemiańskiej. Do literatury polskiej wprowadził nowy gatunek – list poetycki. Zajmował się również działalnością translatorską – przekładał dzieła Petrarki (Triumf miłości, Sonety), Lobwassera (Pieśń), Sarbiewskiego (Descriptio gentium), Du Bartasa (Triumf wiary). Obok Macieja Kazimierza Sarbiewskiego zaliczany jest do najwybitniejszych poetów XVII wieku z terenu Wielkiego Księstwa Litewskiego. Twórczość poetycka Naborowskiego podejmuje motywy i tematy charakterystyczne dla XVII wieku, jak vanitas, opozycja cnoty i fortuny, wieloznaczność świata. Do najczęściej przywoływanych i interpretowanych jego dzieł należą Krótkość żywota, Do Anny, Cień, Róża, Malina, Na oczy królewny angielskiej.
Dorobek literacki birżańskiego poety wyznaczają dwa zespoły tekstów zamieszczone w Wirydarzu poetyckim Jakuba Teodora Trembeckiego (1675) zatytułowane Wiersze Daniela Naborowskiego, sławnego czasu swego poety oraz Fraszki Daniela Naborowskiego (rękopis Biblioteki Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, zbiory Ossolineum, sygn. 5888/I, s. 319- 376, 377-431). Drukowana edycja Wirydarza ukazała się w roku 1910 w opracowaniu Aleksandra Brücknera. Kolejne wydanie dzieł Naborowskiego (Poezje) opracował i wydał w roku 1961 w PIW Jan Dürr-Durski. W roku 2003 wydawnictwo „Universitas” opublikowało kolejny zbiór utworów (Poezje) opracowany przez Jakuba Niedźwiedzia.
Nadal aktualnym problemem badawczym pozostaje atrybucja wielu utworów Naborowskiego; dotąd nie udało się ostatecznie ustalić kanonu jego twórczości, co w praktyce utrudnia przygotowanie wydania krytycznego dorobku poety. Mankamenty edycji z 1961, bezkrytycznie przypisującej birżańskiemu twórcy autorstwo niektórych wierszy – głównie fraszek – rekompensują próby zidentyfikowania ineditów odnalezionych w rękopisach bądź usuniętych ze względu na cenzurę obyczajową (A. Brückner, D. Chemperek, M. Jarczykowa, K. Mrowcewicz, J. Pelc, A. Sajkowski, P. Stępień). Wskazane przez badaczy (K. Mrowcewicz, R. Grześkowiak) filiacje sugerują w niektórych przypadkach pióro Hieronima Morsztyna. Wspomniane zabiegi cenzorskie Wirydarza dotyczyły głównie utworów zapisanych w zespole fraszek – (wyrwanych stąd zostało 11 zapisanych kart, na pozostałych zaś usunięto – w całości lub w obszernych fragmentach – 28 utworów).
Zasadniczy zrąb cyklu fraszek powstał, według J. Dürra-Durskiego, najprawdopodobniej przed rokiem 1611, w okresie służby poety na dworze Janusza Radziwiłła. Zdaniem badacza zamierzeniem poety było stworzenie oryginalnego, jednolitego i zwartego cyklu utworów.
Tematyka fraszek Daniela Naborowskiego odzwierciedla swobodną atmosferę późnorenesansowego ośrodka magnackiego i koncentruje się głównie wokół zagadnień życia dworskiego, miłości, obyczajów, skandali towarzyskich. Szczególne miejsce w dorobku poety zajmują dosadne erotyki będące świadectwem ówczesnej swobody obyczajowej. Stanowią one, w opinii literaturoznawców, przejaw staropolskiej kultury śmiechu powiązanej ze dworsko-szlacheckim życiem towarzyskim. Swoje stanowisko wobec natury uprawianego przez siebie gatunku – i zasadności poruszania kwestii „nieobyczajnych” –przedstawił poeta w epigramacie O fraszkach:
Właśnie jakby też chciał mieć kto bez dusze ciało,/ Kto chce, by się nic złego w wiersze nie pisało.
Obsceniczny żart fraszek Naborowskiego uznawany jest przede wszystkim za jakość estetyczną, umniejszającą czy wręcz znoszącą pornograficzny charakter wypowiedzi literackiej (R. Krzywy). Inhonesta wileńskiego cześnika przybierają najczęściej postać zwięzłego epigramatu anegdotycznego, nacechowanego dążeniem do osiągnięcia efektu puenty, wprowadzającej sens obsceniczny na zasadzie aluzji. Frywolność jest najczęściej rezultatem skojarzenia sfery neutralnej z erotyczną, a często stosowanym zabiegiem jest zestawianie rozmaitych skojarzeń i znaczeń wyrazów (Droga z Litwy do Prus, Niewiasta).
Odrębną grupę stanowią utwory, w których dochodzi do głosu konfesja ich twórcy. Przedmiotem krytyki – wyrażanej w uszczypliwym tonie – jest moralność duchowieństwa katolickiego i instytucja zakonów (Na alkierz, Ksiądz, Jezuita, Rozmowa mniszki z młodzieńcem), cześć oddawana relikwiom (Do Kolna na prawice), obrzędy mszy św. (Na jednego pana, Odpowiedź baby). Kalwinizm birżańskiego poety stanowi również pretekst do manifestowania w sposób prześmiewczy poglądów wobec arian; przykładem miniaturowy cykl fraszek Na pana Skopa, Respons Skopów, Replika na tenże respons.
Pokłosiem medycznego wykształcenia Daniela Naborowskiego są utwory O doktorze, Choroba panieńska, Na dworską lekarstwo.
Osobną kategorię fraszek stanowią wierszowane nagrobki dedykowane konkretnym osobom (Epitafium Henrykowi, królowi francuskiemu, Epitafium Janowi Kochanowskiemu, poecie polskiemu, Nagrobek pana Adama Pokirskiego) oraz żartobliwe epitafia (Nagrobek Lewusiowi kochanemu księżnej Zofiej na Słucku Radziwiłłowej).
Wiersze o charakterze epitalamijnym wykorzystują żartobliwy motyw nieporozumienia (Na pana Ciołka, Oszukanie), bądź w przekorny sposób przedstawiają sposoby osiągnięcia fizycznej atrakcyjności (Na pana młodego).
Fraszki Daniela Naborowskiego wyróżniają się rozmaitymi formami realizacji konceptu. Do grupy utworów tzw. ekwiwokowych, operujących wieloznacznością obrazu poetyckiego i zawierających aluzje do konkretnych nazwisk, należą np. Na pana Śledzia, Na pana Czajkę, Na p. Ciołka, Do Seweryna. Efekt tzw. echa widoczny jest we fraszce Echo albo dyjalog po przyniesieniu przymierza z Gustawem A. 1627.
Niektóre spośród epigramatów radziwiłłowskiego dworzanina nawiązują do analogicznych pod względem gatunkowym utworów Jana Kochanowskiego. Są one również oparte na komizmie sytuacyjnym, ale różnią się od fraszek czarnoleskiego poety tym, że są bardziej zakorzenione w teraźniejszości i cechują się silną domieszką sarkazmu (J. Dürr-Durski, J. Freeman). Osoba Jana z Czarnolasu przywoływana jest w epigramatach Oszukanie, Epitafium Janowi Kochanowskiemu.
Na podkreślenie zasługują także fraszki będące przeróbkami poezji Johna Owena, („angielskiego Marcjalisa”), specjalizującego się w komponowaniu dwu- i czterowersowych epigramów . Mający sposobność osobistego kontaktu z poetami angielskimi, Naborowski jest pierwszym w Polsce przedstawicielem szkoły owenistów (Respons niespodziewany, Do paniej).
Fraszki Daniela Naborowskiego pisane są przeważnie ośmio- lub trzynastozgłoskowcem; ich objętość waha się od krótkich, dwuwersowych (O fraszkach, Na wieniec) do bardziej rozbudowanych form (Do złej baby). Barwne obrazki nacechowane realizmem – wynikającym z uważnej obserwacji otaczającego świata – cechuje zwięzłość łącząca się z poetycką wieloznacznością, komizmem sytuacyjnym, predylekcją autora do gier słownych – ta ostatnia uznawana jest przez badaczy (A. Siomkajło) za symptom metamorfozy fraszki renesansowej w barokową.
Źródła:
Mała muza. Od Reja do Leca. Antologia epigramatyki polskiej, wybór i opr. A. Siomkajło, Warszawa 1986, Naborowski D., Poezje, opr. J. Dürr-Durski, Warszawa 1961, Naborowski D., Poezje, opr. tekstu i słowniczka J. Niedźwiedź, Kraków 2003, Trembecki J. T., Wirydarz poetycki, t. 1-2, wyd. A. Brückner, Lwów 1910-1911.
Opracowania:
P. Buchwald-Pelcowa, Naborowski (Naborovius) Daniel, w: Polski słownik biograficzny, t. 22, Wrocław 1977, D. Chemperek, „Umysł przecię z swojego toru nie wybiega”. O poezji medytacyjnej Daniela Naborowskiego, Lublin 1998, J. Dürr-Durski, Daniel Naborowski. Monografia z dziejów manieryzmu i baroku w Polsce, Łódź 1966, J. Dürr-Durski, Daniel Naborowski. Szkic informacyjny, w: D. Naborowski, Poezje, opr. J. Dürr-Durski, Warszawa 1961, J. Freeman, A Period of Transition: Baroque Humor in the „Fraszki” of Daniel Naborowski, „The Polish Review”, vol. XXIII, nr 3, 1988, R. Grześkowiak, Barokowy tekst i jego twórcy. Studia o edycji i atrybucji „wieku rękopisów”, Gdańsk 2003, M. Jarczykowa, Książka i literatura w kręgu Radziwiłłów birżańskich w pierwszej połowie XVII wieku, Katowice 1995, M. Jarczykowa, Zabawa z czytelnikiem w wierszach Daniela Naborowskiego, w: Szkice o dawnej książce i literaturze, pod red. R. Ocieczek, Katowice 1989, R. Krzywy, Eros wyzwolony. Obscena Daniela Naborowskiego w kontekście kulturowym i literackim, w: Daniel Naborowski. Krakowianin – Litwin – Europejczyk. I Ogólnopolska Konferencja naukowa w Krakowie 7 czerwca 2006, red. K. Follprecht, K. Gajdka, Katowice 2007, J. Niedźwiedź, Wstęp, w: Daniel Naborowski, Poezje, opr. tekstu i słowniczka J. Niedźwiedź, Kraków 2003, S. Nieznanowski, Naborowski Daniel, w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, pod red. J. Krzyżanowskiego, Cz. Hernasa, t. II, Warszawa 1985, J. Pelc, Zapomniane wiersze Daniela Naborowskiego, „Pamiętnik Literacki” 1967, z. 1-2, s. 205-222, A. Siomkajło, „Więcej przyprawy niż potrawy” w: Mała muza. Od Reja do Leca. Antologia epigramatyki polskiej, wybór i opr. A. Siomkajło, Warszawa 1986, s. 97-106, J. Sokołowska, Daniel Naborowski, w: I w odmianach czasu smak jest. Antologia polskiej poezji epoki baroku, opr. J. Sokołowska, Warszawa 1992, M. Włodarski, Daniel Naborowski, w: Historia literatury polskiej w dziesięciu tomach. Tom III. Barok, pod red. A. Skoczek, Bochnia-Kraków-Warszawa 2004.
Bernadetta Puchalska-Dąbrowska