Molski Marcin, herbu Nałęcz (ur. w 1752 r. w Starej Brzeźnicy w dawnym Województwie Poznańskim, niektóre źródła podają jako miejsce urodzenia Pełczyn koło Śremu lub w Rokitnicę w Wielkopolsce, zm. 13 kwietnia 1822 w Warszawie, pochowany przy kościele we wsi Pęcice koło Pruszkowa). Pułkownik, brygadier, żołnierz-poeta, wolnomularz.
Używane pseudonimy i kryptonimy: Dawny podkomendny; Jeden z wysłużonych w wojsku; M.; M…; M… M.; M. M.; Obywatel Powiatu Kościańskiego, Przyjaciel; Przyjaciel domu; X. J. S. P.
Syn Mateusza (ur. prawd. w 1720, zm. 1767), skarbnika smoleńskiego oraz Nepomuceny Bartoszewskiej (ur. ok. 1732, zm. 1761).
Nauki elementarne pobierał u jezuitów we Wschowie, a następnie w Kolegium Lubrańskiego w Poznaniu (1767-1769). W młodym wieku wstąpił do wojska. Już mając 17.lat u boku swojego ojca walczył w konfederacji barskiej. Dostał się do niewoli rosyjskiej, był więziony w Poznaniu. W 1786 r. podpisywał się jako „kapitan auditor kaw. narod. D. W. P.”. Przebywał w założonej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1765 r. Akademię Szlacheckiej Korpusu Kadetów (Szkołę Rycerską), być może uczestniczył w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 r., ale szczegółów nie znamy. Stopień porucznika uzyskał 12 lipca 1792. Już jako porucznik 1. Brygady Wielkopolskiej Kawalerii Narodowej uczestniczył w insurekcji kościuszkowskiej. W tym czasie pracował w administracji: do 30 czerwca 1794 pełnił urząd komisarza porządkowego Księstwa Mazowieckiego, następnie został członkiem Departamentu Żywności i Furażu Komisariatu Wojennego Rady Zastępczej Tymczasowej, a potem był członkiem Departamentu Umundurowania Komisariatu Wojennego Rady Najwyższej Narodowej. 9 sierpnia 1794 awansowany na stopień majora, a od 1 września służył w 7. Brygadzie Kawalerii Narodowej pod dowództwem generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Wziął m.in. czynny udział w wyprawie wielkopolskiej, w tym w zwycięskich bitwach pod Łabiszynem (29.IX.1794 r.) i Bydgoszczą (2 X 1794 r.). Odznaczony za zasługi i męstwo w boju złotym pierścieniem orderowym (obrączką) „Ojczyzna Obrońcy Swemu” (wśród wyróżnionych znaleźli się również m.in. J. H. Dąbrowski, Jakub Jasiński, Józef Zajączek). 7 października awansowany na stopień brygadiera. Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej wyemigrował do Francji, ale szybko powrócił. W 1806 r. w szeregach armii Księstwa Warszawskiego wziął udział w wojnie przeciwko Prusom. W roku 1807 r. był komisarzem 3. Legii, a od 24 czerwca 1808 r. 1. Dywizji. Jesienią roku 1808 r. odznaczony Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari. W walkach stracił oko. W 1809 r. pełnił, w stopniu pułkownika, funkcję komisarza wojennego Księstwa Warszawskiego. 19 września tego roku został awansowany na komisarza wojennego I klasy.
Wsławił się pozaliteracko, pojedynkiem (lub bójką prawdopodobnie o jakiś wiersz) z późniejszym generałem Wincentym hr. Krasińskim w 1805 r., przy ul. Koziej w Warszawie. Molski ranił go w twarz, na nosie Krasińskiego pozostała blizna oraz częściowo opłaconym przez subskrybentów (wielu z nich zapłaciło po 2 zł), zapowiadanym, lecz nie wydanym tłumaczeniem Eneidy. Planował edycję w dwóch lub trzech tomach. Lista subskrybentów miała być zamieszczona w tomie pierwszym. W prospekcie emisyjnym z 1801 r. zamieścił krótkie fragmenty przekładów ksiąg II, IV i VI. Prawdopodobnie były to jedyne przełożone przez niego fragmenty Eneidy. Mimo pochwał Tadeusza Czackiego, Franciszka Ksawerego Dmochowskiego i Grzegorza Piramowicza, całość, ani inne fragmenty, nigdy nie zostały opublikowane. Doczekał się określenia „poeta prospektowy”.
Jego pierwszą żoną była Franciszka Osińska. Związek ten nie był udany – w roku 1790 nastąpił rozwód. Drugą żoną była Małgorzata z Rogozińskich. Miał z nią dwoje dzieci, córki: Honoratę i Anielę.
W 1807 r. został członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Na emeryturę przeszedł we wrześniu 1810 r. W 1814 r. został odznaczony Orderem Św. Stanisława. Był czynnym członkiem loży wolnomularskiej Bracia Zjednoczeni, gdzie roku 1820 r. uzyskał I stopień wtajemniczenia. Długie lata mieszkał w Warszawie, gdzie nabył kamienicę zwaną Röslerowską przy ul. Konwiktorskiej. Zmarł 13 kwietnia 1822 r. w majątku jednego z przyjaciół w Pęcicach pod Warszawą, gdzie został pochowany.
Reprezentant klasycyzmu postanisławowskiego. Miał dużą łatwość rymowania. Debiutował przed dwudziestym rokiem życia. Autor licznych, w swoim czasie za jego życia cenionych i popularnych, drukowanych w prasie i krążących w odpisach, krótkich wierszy okolicznościowych (życzenia i powinszowania), satyrycznych, pamfletów i paszkwili, utworów politycznych i panegiryków w duchu klasycystycznym. Uznawany za ucznia i naśladowcę Stanisława Trembeckiego, a także za jednego z najbardziej poczytnych poetów Księstwa Warszawskiego. Miał też opinię ostrego satyryka. Był chwalony przez Kazimierza Brodzińskiego, który nazwał go „poetą winszującym”. Bywał w salonie Aleksandra hr. Chodkiewicza przy ul. Miodowej (razem z m.in. Alojzym Felińskim, Ludwikiem Kropińskim, Franciszkiem Morawskim, Franciszkiem Wężykiem
W lutym 1797 r. podczas pobytu w Grodnie ofiarował Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, tuż przed jego wyjazdem do Petersburga, a na rok przed jego śmiercią, rękopis poemat Stanislaida, albo uwagi nad panowaniem Stanisława Augusta, króla polskiego, obejmujące wydarzenia w Polsce aż po rok 1796. Poniatowski miał mu w zamian podarować złotą tabakierę z portretem Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Poemat ten oraz wiersz Bukiet. Dla JW Gorzeńskiej, generałowej należą do najbardziej znanych dokonań poety. Po śmierci Molskiego zaczęto krytykować jego twórczość, zarzucając mu grafomanię, a zwłaszcza nadmierny panegiryzm oraz kompromisowy patriotyzm, co znalazło wyraz m.in. w anonimowej fraszce:
Jakikolwiek jest los Polski,
Zawsze wiersze pisał Molski,
Wita nimi Francuzów, równie jak Moskali
A wszystkich chwali.
O jego twórczości również krążyła anonimowa fraszka, podkreślająca jego konformizm i zabieganie o łaski władzy:
Jakikolwiek jest los Polski,
Zawsze wiersze pisze Molski.
Idzie Molski, w ręku oda
Dla Jezusa, dla Heroda,
A za pasem wierszy trzysta
Dla przyszłego Antychrysta.
W twórczości Molskiego fraszki mają charakter okazjonalny i przygodny. W antologiach fraszki polskiej wielokrotnie przedrukowywano utwór Molskiego pt. Śmieszka, wykorzystujący temat wędrowny.
Wiersze Molskiego opublikował z rozproszonych rękopisów i druków ulotnych w trzech tomach i dwóch seriach Pism (1855-1857 i 1865) jego wnuk, Wiktoryn Radliński. Współcześnie o jego twórczości wypowiadali się Juliusz Wiktor Gomulicki, Roman Kaleta i Rafał Leszczyński.
Molski nie doczekał jak dotąd współczesnego edytora, który uporządkowałby jego bogatą twórczość, rozproszoną w archiwach i bibliotekach, oraz rzetelnej monografii. Być może pozwoliłoby to na zinwentaryzowanie innych utworów fraszkopisarskich Molskiego, a następnie na ich analizę.
Źródła:
Pisma Marcina Molskiego. Z pośmiertnych rękopisów zebrał W. Radliński. T. 1-3. Warszawa 1856-1857; Wyjątki z pism Marcina Seria II(właśc. t. 4 Pism). Warszawa 1865; Mała Muza. Od Reja do Leca. Antologia epigramatyki polskiej. Wybór i oprac.A. Siomkajło, Warszawa 1986, s. 262; J. Bułatowicz, Z fraszką przez stulecia (XV-XX wiek). Antologia, Kęty 2005, s. 150.
Opracowania:
Bauer K., Wojsko koronne powstania kościuszkowskiego, Warszawa 1981; Bystroń J. S., Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kongresowego 1815-1831, Lwów 1938, Kukiel M., Dzieje oręża polskiego w epoce napoleońskiej 1795-1815, Zdzisław Rzepecki i ska, Poznań 1912, (reprint 1996); Kaleta R., „Winszujący wierszopis”. Kilka przyczynków do życia i poezji Marcina Molskiego, w: Kaleta R., Oświeceni i sentymentalni. Studia nad literaturą i życiem w Polsce w okresie rozbiorów, Wrocław 1971; Kleiner J., Sentymentalizm i preromantyzm. Studia inedita z literatury porozbiorowej 1795-1822, wydał z rękopisu i oprac. J. Starnawski, Kraków 1975; Leszczyński R., biogram w PSB, t. XXI: 1976; Pusz W., Antoni Gorecki contra Marcin Molski, „Pamiętnik Literacki” LXXI, 1980, z. 3; Piotr Żbikowski, Klasycyzm postanisławowski. Zarys problematyki, wyd. 2 uzup. i popr., Warszawa 1999.
Dariusz Rott