Kochowski Wespazjan Hieronim herbu Nieczuja (1633-1700), poeta doby baroku i kronikarz historii połowy XVII wieku. Wywodził się ze szlachty sandomierskiej. Urodzony w Gaju jako syn sekretarza królewskiego – Jana Kochowskiego i Zofii Janowskiej. W 1646 opuścił rodzinny Gaj, udając się do Krakowa na trzyletnią naukę w Szkołach Nowodworskich. W 1651 uczestniczył w bitwie pod Beresteczkiem, brał również udział w wyprawie żwanieckiej przeciwko Kozakom (1653), rok później walczył przeciwko Moskwie, następnie przeciwko Szwedom i Rakoczemu. W 1658 ożenił się z Marianną Misiowską, następnie zamieszkał w Gaju, a w 1563 przeniósł się do wsi Goleniowy w ówczesnym województwie krakowskim (dziś Kieleckie). Brał udział w rokoszu Lubomirskiego, podczas którego uczestniczył w bitwie pod Mątwami (1666). Był posłem na sejm elekcyjny, pracował w kancelarii koronnej. W 1671 otrzymał urząd podżupnika wielickiego. Od 1673 roku był sędzią skarbowym, z kolei w latach 1682-1692 piastował urząd poborcy podymnego. Po śmierci pierwszej żony (ok. 1677) ożenił się z Magdaleną z Frezerów (1680). W 1683 wyruszył jako historiograf królewski z Janem Sobieskim pod Wiedeń. W ostatnich latach życia pracował nad Rocznikami (Annalium Poloniae ab obitu Vladislai IV…), w których zawarł opis dziejów Polski. Zmarł w Krakowie.

Twórczość Kochowskiego jest bogata i różnorodna. Poeta debiutował w 1668 roku Kamieniem świadectwa, będącym poetycką apologią rokoszanina Jerzego Lubomirskiego. Kochowski jest autorem tomów religijnych: Różaniec Najświętszej Panny Maryjej… (1688), Chrystus cierpiący… (1681), Ogród panieński… (1681). Zamiłowanie barokowego autora do historiozofii znalazło swe odbicie w poemacie Dzieło Boskie albo pieśni Wiednia Wybawionego (1684) i w Psalmodii polskiej (1695).

W 1674 roku wychodzi tom Niepróżnujące próżnowanie ojczystym rymem na liryka i epigramata polskie rozdzielone, wydany przez drukarza krakowskiego Wojciecha Goreckiego. Niepróżnujące próżnowanie… składa się z dwóch części, w pierwszej zawarto liryki, druga część obejmuje fraszki, podzielone na dwie księgi. Tom fraszek, mający osobną kartę tytułową i paginację, jest świadectwem żywego zainteresowania Kochowskiego sztuką pisania krótkich form literackich.

Struktura i tematyka tomu fraszek koresponduje z zasadą varietas i imitatio. Jest zakorzeniona zarówno w antycznej (Marcjalis), jak i rodzimej tradycji epigramatycznej Jana Kochanowskiego, w spuściźnie Johna Owena (o czym informuje sam Kochowski) i w zbiorze epigramatów Alberta Inesa, których teksty Kochowski tłumaczył lub parafrazował. To zadomowienie w określonej tradycji literackiej warunkuje dobór wątków, tematów, strategii gry ze słowem i językiem.

Ważną rolę w zbiorze fraszek ogrywając te teksty, które mają charakter metarefleksyjny i autotematyczny. Księgę I otwierają trzy utwory programowe: Autor do czytelnika, Wymówka krótkości, O tymże, w których, w odwołaniu do tekstów Inesa, poeta mówi o zawartości tomu oraz określa genologiczną specyfikę epigramatu. Te początkowe utwory odsłaniają ważną linię tematyczną zbioru fraszek. Kochowski chętnie wspomina, zgodnie zresztą z konwencją, o własnej praktyce pisarskiej, zarówno potencjalnych czytelnikach, jak i krytykach.

W zawartych w księdze II Czytelnik autorowi i Refutacyja tego zarzutu pojawią się poetyckie uwagi dotyczące imitacyjnego charakteru fraszkopisarstwa, adaptowania utworów na grunt rodzimy. W zainscenizowanym dialogu między odbiorcą tekstów a ich autorem podmiot wykorzystuje stereotypową figura pszczoły. Odnosi się ona do aktu twórczego, polegającego na korzystaniu z dorobku poetyckiego poprzedników, by móc stworzyć własne dzieło. W początkowych partiach utworu pojawiają się Owen, Ines, Marcjalis, Jakub Sannazaro – włoski humanista, żyjący w latach 1466-1530 (ks. II: Czytelnik autorowi, w. 1-8) jako autorzy wyznaczający określoną tradycję literacką, inspirującą kolejne pokolenia poetów. W utworze Refutacyja tego zarzutu podmiot podkreśla naśladowczy charakter swej twórczości, służący odnawianiu i przerabianiu „starzyzny” na „nowizny”. Wskazuje na Wergiliusza, Horacego, Cycerona czy Kochanowskiego, którzy czerpali z dokonań Homera, Pindara, Demostenesa i Vidy.

Metoda imitacyjna autora Psalmodii polegać będzie m.in. na włączaniu polskich tłumaczeń i przeróbek Owena oraz Inesa do własnego zbioru. Przy czym badacze (M. Piskała, A. Borysowska) coraz mocnej akcentują zależność testów Kochowskiego od drugiego z wymienionych autorów, dostrzegając około trzydziestu nawiązań do jego epigramatów. Fraszki Kochowskiego należy zatem rozumieć i czytać jako intertekstualną grę z zastanymi wzorcami literackimi.

Metarefleksyjny charakter twórczości Kochowskiego ujawnia się w utworach poświęconych „wirszom”, w których podmiot bezpośrednio zawraca się do swych tekstów, czytelników, wyjaśniając swą poetycką postawę (np. ks. I: O tych wierszach; Do Dzianiego; O tych fraszkach; Ekskuza; Ratio rationis; Czemu tak?; O wirszach tych; ks. II: Do czytańców; Obmownemu; Cóź z tym czynić; O tej ramocie; Do tych fraszek; Fraszkom autor). Nie stroni od przywoływania ważnych dla siebie polskich autorów. Wśród nich, poza Kochanowskim, pojawiają się nazwiska Samuela ze Skrzypny Twardowskiego (ks. I: Nagrobek Samuleowi ze Skrzypny Twardowskiemu, Wirgiliuszowi słowiańskiemu; O nimże; ks. II: O S[amuelu] Twardowskim), Jana Gawińskiego (ks. I: Dworzanki J.P. Gawińskiego), Aleksandra Teodora Lackiego (ks. I I: Pobożne pragnienia Jw. jm. p. Teodora Lackiego marszałka; Do tegoż). Teksty te są świadectwem lektury, śladem recepcji określonych dzieł. Twardowski jawi się przede wszystkim jako autor „heroicznej muzy”, słowiański Wergiliusz; Gawiński to poeta, którego Dworzanki rywalizują z tradycją czarnoleską, a Lackiego Kochowski pochwala za „styl chędogi”.

Na zasadzie uczestnictwa w określnym kodzie lekturowym barokowy poeta przywołuje zazwyczaj w utworach autotematycznych lub w teksach poświęconych poetom postacie np. Homera, Wergiliusza, Horacego, Owidiusza (np. ks. I: Na dawną powieść. Da Maecenates, non deerunt Marce Marones; ks. II: Refutacyja tego zarzutu) czy bliższych mu czasowo Owena i Inesa (ks. II, Czytelnik autorowi). Także stereotypowe odwołania do Helikonu, muz oraz Pegaza (np. ks. I: Nagrobek Samuleowi ze Skrzypny Twardowskiemu, Wirgiliuszowi słowiańskiemu) odsłaniają metarefleksyjny charakter jego twórczości.

Zarówno zabiegi imitacyjne, jak i adaptacyjne kontaminują poetycki żart z satyrą oraz obserwacjami moralnymi. Wiele pomysłów literackich opiera się na przysłowiach, kalamburach, zagadkach słownych, wreszcie na etymologii nazwisk, np.: Wielkobrzuski (ks. I: Do Wielkobrzuskiego), Odrzywolska (ks. I: O drugiej Pannie Odrzywolskiej; zob. np. ks. II: Derywacyja nazwisk). Kochowski stosuje również w tytułach przydomki, by za ich pomocą w sposób trafny i lapidarny przywołać bohaterów fraszek i ich postępowanie (np. ks. I: Wdowożeniowi; Siwoklęskowi; ks: II, O grekomownym; O skrzętnogospodarnym). Utwory te mają charakter gry, zabawy, ale też służą ukazaniu określonych, zazwyczaj negatywnych, wzorców zachowania. Poeta naśladuje i przetwarza znane z epigramatów motywy o medycynie i lekarzach (ks. I: O doktorach; O niepewnym M. M.; O tymże; Spes in Herba; Żołnierz i doktor; Do doktora; ks. II: Errorum plena omnia; Contentum; Komplanacyja przyjacielska), astrologach (np. ks. I: O astrologu, Astrologowi), jurystach (np. ks. II: O medykach i jurystach; O tymże) czy łysych (np. ks. 1: O łysym; Zwierzchny pozór. Do pana sąmsiada; ks. 2: Prognostyk łysemu; Było to), którzy często pojawiali w fraszkopisarstwie jako obiekt kpin. W wierszach zobrazowane zostały również wady członków rodziny: np. mężów, stryjów. szwagrów. Jednak najwięcej fraszek łączy się ze stereotypowymi wizerunkami kobiet: panien, żon, wdów (np. ks. I: O Kachnie; Do dziewki; O pani Drygulskiej; O odmienności; Sekret; Kto fortunat; ks. II: O pannach; Do pani Arantowiczowej; O Paniach; Na obłudne damy; O wdowach). Generalnie rzecz ujmując, Kochowski za epigramatem Owena, odwołującego się do biblijnego opisu stworzenia kobiety, powtarza, że jest ona z kości stworzona, co warunkuje jej naturę: „Mulier, jest jakoby molior, jak z ciasta./ A czemuż jest nie z mąki, lecz z kości niewiasta?” (ks. II: Z Owena). Natomiast w przykładowej fraszce z ks. I: Melior est iniquitas viri, quam mulier benefaciens za tytuł posłużyła sentencja z ks. Mądrości Syracha (Syr 42, 14). Starotestamentowa fraza akcentuje wyższość mężczyzny nad kobietą. Została ona przekuta przez Kochowskiegio na dwuwers: „Lepszy otrok, chociaż on z piołynu i z chrzanu,/ Niż niewiasta z kanaru, albo marcepanu”. 

Poeta ukazuje wady i zalety starości, zestawiające je z młodością (np. ks. I: Kupido; Ad intende Szaławile; Siwoklęskowi; Consilia Senum; Sekret na niestarzenie się; ks. II: Do starego enkratyty; Odpowiedź ex tempore; Taka druga; Stary młodemu), nie pomija charakterystycznego dla fraszkopisarstwa potępienia pijaków i pijaństwa, co jest szczególnie widoczne w wierszu Do Polaków (ks. I), w którym zwraca się do adresatów „przesławni pijacy”, wykorzystując topikę pochwały à rebours (zob. także wiersze: np. ks. I: O Przecławie; Nocna przechadzka; Śmierć w zapusty (z Sarbiewskiego); Śmierć od ledaczego; ks. II: Z. i P. do Sąmsiada; Dzban na Zodiaku; Na chlubnego po pijanemu; Pijany do siebie; Taka druga; Przypowieść o p. Górce; Pijak z grobu). Ostrze poetyckiej krytyki wymierzone jest także w zamiłowanie do obcych strojów, mód czy rodzimych zbytków (np. ks. I: Perfumy; Abusus szkła toczonego; Do Lucroniego; Incongruens; O strojnacie; Panny fraucymernej wotum; O karetach; Włoch na mazowieckich nogach; ks. II: Zbytnie stroje), którym przeciwstawia cnotę jako podstawę życia społecznego (ks. II: Staroświecka moda).

W zbiorze pojawiają się fraszki o zróżnicowanej stylistyce i tematyce, w których autor powiela znane motywy literackie, mitologiczne czy biblijne. To głównie Stary i Nowy Testament stanowił ważne źródło dla fraszkopisarskiej inwencji. Wykorzystane fragmenty biblijnych narracji i ich adwersarze jawią się jako exempla służące przekazywaniu określonych prawd moralnych. Dostarczają także materiału anegdotycznego dla obserwacji codziennych i zwykłych ludzkich. Adam i Ewa to pierwsze małżeństwo, protoplaści rodu ludzkiego. We fraszce, opartej na przysłowiu, znanym już z XIV wieku, Pares ab Adam (ks. II) pojawia się myśl o równości wszystkich potomków pierwszych rodziców; z kolei w zabawnej fraszce Starożytność domów szlacheckich (ks. II) Kochowski dokonuje genologicznego wywodów na temat rodów (Chamiec, Abramowicz), stwierdzając, że najstarszy jest Adamowski, ponieważ nazwisko to sięga czasów rajskiego życia. Inni bohaterowie Starego Testamentu służą m.in. jako przykład pijaństwa (Noe), zdrady (Jahel), zwaśnionych członków rodziny (Kain i Abel, Jakub i Ezaw) czy starości (Matuzalem).

Poeta kontaminuje i wprowadza cytaty biblijne, skonwencjonalizowane motywy, które stanowią dla niego naturalny kontekst rozumienia i interpretacji świata. Łączy je czasami w zaskakujące dla współczesnego czytelnika znaczenia. Przykładem tego jest zestawienie żony Lota i Niobe. Za Inesem Kochowski we fraszkach eksponuje naoczność biblijnej opowieści i jej sensy: „Czy to sól, czy to marmur? dziwne jakieś rzeczy./ Słup czy trup? a to przecie posąg jest człowieczy” – ks. II: Lotowej żenie (w. 1-2); zob. ks. II: Tejże i Niobe). We fraszce o znaczącym tytule Kalikom consolatoria (ks. II) wykorzystuje ewangeliczną przestrogę o odrzuceniu tego, co jest przyczyną grzechu (Mt 18, 8-9). Szpital dla tytułowych kalek: ślepców i chromych jawi się niczym niebieskie Jeruzalem w nawiązania do Księgi Apokalipsy (3, 12). Wprowadzane motywy biblijne korespondują z etymologią np. słów: panis – chleb: (ks. II: Kto panem), oczywistymi i nieoczywistymi nawiązywaniami, które funkcjonują zwłaszcza w nagrobkach zamieszczonych w ks. II. Można tutaj odnaleźć, np. wątek ucha igielnego (Do bogacza) czy aluzję do słów „pokropisz mnie hizopem, a będę oczyszczony” (Psalm 51, 9) w epitafium Pijanicy.

We fraszkach nie zabrakło także rozważań nad znikomością kondycji ludzkiej, upływem czasu, odwołujących się do znanych wizerunków kresu życia, skonwencjonalizowanych motywów przemijania (np. ks. I: Pokrewnosć, Krótkość życia ludzkiego, ks. II: Pozew śmiertelny). Tym rozważaniom towarzyszą, związane z kodem funeralnym, poetyckie wspomnienia będące pochwałą wielkości przedstawicieli polskiego rodu (ks. I: np. Hetmańska śmierć J. W. J. M. P. Mar[cina] Kalinowskiego Het[mana] Pol[nego]; Na śmierć S[tefana] K[orycińskiego] kancl[erza] koron[nego]); ks. II: Pamiątka ks[ię]ciu Wojew[odzie] ruskie[mu]; Pamięć walecznemu wojewodzie K[ijowskiemu];Chwalebna śmierć J.M.P. Kazimierza Piaseczyńskiego S[tarosty] O[strołęckiego]).

W zakończeniu II księgi zostały zawarte nagrobki, odwołujące się do konwencji, znanej zbiorów epigramatycznych Marcjalisa i Kochanowskiego. Dostarczyły one wzoru dla konstruowania tekstów epitafijnych, które obok przywołania postaci historycznych zawierały również utwory żartobliwe i satyryczne. Zbiór owych nagrobków otwiera epigramat Zmarły do żywego, zawierający błaganie o modlitwę. Następnie pojawiają się nagrobki poświęcone osobom, które związane są z zawodem i pełnioną rolą w społeczeństwie  (np. Kotlarzowi, Furmanowi, Rachmistrzowi, Podżupkowi) czy postaciom konotującym negatywne czytelnicze skojarzenia (np. Bogaczowi, Ciurze, Kortezance, Pijanicy, Utonionemu, Desperatowi). Bohaterowie epitafiów są zazwyczaj nosicielami określonej przypadłości, co podmiot często uwypukla, stosując dydaktyczny morał (np. Bogaczowi). Zbór nagrobków i zarazem II księgę fraszek wieńczą dwa epitafia mające autotematyczny charakter Fraszkom autor i Zoliowi, z ruskiego. Ostatni z wymienionych utworów, zgodnie z konwencją, służy zażegnaniu krytyki i stanowi wyrazistą ramę kompozycyjną, znak zamknięcia całego zbioru fraszek.

Źródła:

W. Kochowski, Niepróżnujące próżnowanie ojczystym rymem na liryka i epigramata polskie rozdzielone i wydane, Kraków 1674; Wespazjana z Kochowa Kochowskiego epigramata polskie po naszemu fraszki, wyd. K.J Turowski, Kraków 1859; Psalmodia polska oraz wybór liryków i fraszek, wyd. J. Krzyżanowski Kraków 1926; Niepróżnujące próżnowanie ojczystym rymem na liryka i epigramata polskie rozdzielone i wydane, wyb. W. Walecki, Warszawa 1978; Utwory poetyckie. Wybór, oprac. M. Eustachiewicz, Wrocław 1991 (BN I 92).

Opracowania:

J. Czubek, Wespazjan z Kochowa Kochowski. Studium biograficzne, Kraków 1990; Z. Leiberger, Über die poetischen Schriften von Vespasian Kochowski, Posen 1904; K. Margańksa, Językowe żarty Wespazjana Kochowskiego, „Język Polski: 1977, nr 2; M. Eustachiewicz, W. Majewski, Nad lirykami Wespazjana Kochowskiego, Wrocław 1986; M. Eustachiewicz, Wstęp, [w:] Utwory poetyckie. Wybór, oprac. M. Eustachiewicz, Wrocław 1991 (BN I 92); Wespazjan Kochowski w kręgu kultury literackiej, red. D. Chemperek, Lublin 2003; M. Piskała, Kilka uwag o „Epigramatach polskich” Wespazjana Kochowskiego. Przyczynek do recepcji „Acroamatum epigrammaticorum centuriae VII” Alberta Inesa w epigramatyce polskiej XVII wieku, „Roczniki Humanistyczne” 2008, z. 1; A. Borysowska, Jezuicki „vates Marianum”. Konterfekt osobowy i literacki Alberta Inesa (1619-1658), Warszawa 2010.

Netografia:

http://www.staropolska.pl/barok/W_Kochowski/biogram.html [dostęp: 10.02.2026]

Ireneusz Szczukowski