Jankowski Józef – pseud. Jota, Jata, Wrotny, Wrotny z Kierdan, dr Jod, J.J., ur. 14 IV 1865 r. w Wiśniewie k. Siedlec, zm. 13 V 1935 w Warszawie. Syn Aleksandra i Antoniny z Mordazów. Poeta, dramaturg, prozaik, filozof i publicysta (współpracował m.in. z „Kurierem Warszawskim”, „Tygodnikiem Ilustrowanym” i „Kolcami”), a także tłumacz Psalmów Dawidowych, twórczości Heinricha Heinego, Rabindranatha Tagorego, Apulejusza oraz poezji angielskiej, chińskiej, indyjskiej i egipskiej, autor prac poświęconych psychologii, okultyzmowi i filozofii Józefa Hoene-Wrońskiego (oraz przekładu jego dzieł). Uczył się w gimnazjum w Łomży. Ukończył filozofię na Wydziale Historyczno-Filologicznym Uniwersytetu Warszawskiego ok. 1888 r. Planował zostać aktorem, kształcił się w szkole dykcji i deklamacji przy Warszawskim Towarzystwie Muzycznym. Następnie studiował w Paryżu w École des Hautes Études. Przez większość życia związany z Warszawą; był zaprzyjaźniony z Janem Lemańskim i Wacławem Wolskim. Pełnił funkcję redaktora „Kuriera Świątecznego” (1896-1900), „Przyjaciela Dzieci” (1905-1913), „Romansu i Powieści” – dodatku do tygodnika „Świat” (1909-1910), jak również sekretarza redakcji tego pisma. W 1909 r. uzyskał stopień doktora nauk okultystycznych w paryskim uniwersytecie École Supérieure Libre des Sciences Hermetiqués. Od 1915 r. częściowo sparaliżowany. W 1919 r. założył Instytut Mesjaniczny im. Hoene-Wrońskiego, którego był prezesem do r. 1933.
Opublikował kilkanaście tomów poezji, kilka utworów scenicznych i prozatorskich oraz nieliczne prace filozoficzno-psychologiczne. W początkowym okresie twórczości Jankowskiego dominuje problematyka obyczajowo-społeczna w ujęciu humorystyczno-satyrycznym, występują liczne wątki romansowe, głównie w poematach satyrycznych, opisujących niestałość uczuć, ze szczególnym uwzględnieniem słabości i przywar kobiecych (np. Smutny rycerz, 1894; Lalka, 1895). Cierpienia zdradzonych bądź zawiedzionych mężczyzn opisywał poeta także w innym utworach lirycznych, ilustrujących kobiecość demoniczną i destrukcyjną, w których można odczytać przejawy młodopolskiego mizoginizmu (W teatrze i w życiu, Dzisiaj jam w wiedzę zasobny…, Pusta dziewczyna, All right! z tomu Staccato, 1892). Rozkosz i ból jako przeciwstawne, ale niekiedy koegzystujące ze sobą uczucia, stają się w jego twórczości powtarzającym się motywem, który służy konstruowaniu zaskakującej puenty tekstów epigramatycznych, jak to ma miejsce w wierszach z cyklu Zwrotki (w zbiorze Rytmy i rymy, 1898).
W późniejszej poezji Jankowskiego, począwszy od przełomu pierwszej i drugiej dekady XX w., coraz częściej pojawiają się zagadnienia religijne i metafizyczne oraz tematyka biblijna. Przełomowym był tom Poezje (seria liryczna) z 1910 r., w którym poeta został nazwany „pracownikiem pilnym Bożym”. W kolejnym zbiorze wierszy kontynuuje autor ten kierunek duchowych rozważań (Pielgrzym duchowy. Rymy przydrożne kwitnieniem pobożne, 1920). Zamieszczone tu wiersze przynoszą etyczne pokrzepienie i ideę doskonalenie wewnętrznego, hasła dobra i prawdy, piękna i ładu. Przekazywane są one w zwięzłej syntetycznej formie, spora część utworów to dystychy.
Natomiast w epice pisarz porusza kwestie samorozwoju, etyki, psychologii, chrystianizmu oraz okultyzmu w sztafażu tajemniczości i nadzwyczajności, nasycona tymi motywami jest proza poetycka, quasipowieść – Słoneczna rzeczywistość (1913). W sposób osobliwy łączy duchowość katolicką z okultyzmem. W tomie Opowieści niezwykłe (1928) zamieszcza nowele utrzymane w poetyce grozy, zapisane również językiem poetyckim. Ukazują one świat magii, anomalii duchowych i parapsychologii, tematyka jest ściśle związana z jego zainteresowaniem ezoteryką.
Jankowski ma upodobanie do eksperymentowania, jego utwory cechuje dbałość o kunszt słowa, eklektyzm, hybrydyczność i wyrafinowana kompozycja. Osiągnął mistrzostwo w lapidarności wiersza. Do ulubionych form wypowiedzi należą: fraszka, satyra, bajka, poemat, list, dziennik, pamiętnik, nowela. Twórczość pisarza jest marginalizowana przez historyków literatury polskiej. Komentatorzy zaliczają go do poetów minorum gentium, określając mianem epigona.
Na dorobek fraszkopisarski pisarza składa się kilkaset utworów, które można zaliczyć do tego gatunku. W debiutanckim zbiorze wierszy są to fraszki dwuzwrotkowe, ośmiowersowe w liczbie sześćdziesięciu. Prawie wszystkie odnoszą się do tematyki obyczajowo-towarzyskiej, a przede wszystkim relacji damsko-męskich. Krytycy i historycy literatury nazwali tę twórczość poezją salonową (Piotr Chmielowski i Antoni Potocki). Zaznacza się w niej element narracyjny i wyrazista puenta, często wyrażana przy pomocy paradoksu. Dominuje komizm sytuacyjny. Miłość ukazywana jest jako uczucie płonne, niestałe, kobieta zazwyczaj jako przyczyna nieszczęść mężczyzny. Poeta z wielkim wyczuciem operuje wykwintnym żartem (Sapienti sat, …mutantur, Miłość i róże, … e mobile). W nielicznych wierszach poruszana jest problematyka związana z twórczością literacką (Poświęcenie, Między liniami, Circoulus vitiosus). Fraszki narracyjne traktujące o uczuciach umieszcza także Jankowski w kolejnych zbiorach poetyckich (Rytmy i rymy, 1898; tu w cyklu zamykającym tom) i Zwrotki (1903), niektóre utwory powtarza. Miłość jest w nich ukazywana z różnych perspektyw, jako doświadczenie: szczęścia, utraty, niezgodności charakterów, cierpienia („Z miłości naszej…”, „Nina jej było na imię…”, „Rozstali się kochając…”, „Twa pierś cudna…”).
Później rezygnuje z problematyki erotycznej na rzecz refleksyjnej. W tomie Pielgrzym duchowy do głosu dochodzi problematyka duchowa: religijno-filozoficzna. Do najczęściej powtarzających się należą motywy: Boga, człowieka, Chrystusa, ojczyzny (Polski), grzechu, anioła i sumienia, życia i śmierci. Poeta nawiązuje do symbolu tetraktys i zasady poczwórności Pitagorasa, myśli Hermesa Trismegistosa, kabalistycznych wykładni znaczenia liczb i nauk tajemnych. Konstrukcja występujących tu fraszek (dystychów) oparta jest na figurze antytezy i oksymoronu. Zestawienie kontrastujących ze sobą zjawisk, działań, zdarzeń czy idei służy podkreśleniu ekspresji utworów (np. Tracić duszę, Cień i istota wolności, Ptak bezskrzydły). W ostatnich dwu tomach Dwuwierszy – opublikowanych niedługo przed śmiercią autora – odnajdujemy wiele fraszek odwołujących się do szerszego spektrum tematycznego niż dotąd. Jankowski często poddaje krytyce współczesne obyczaje, apoteozę wynalazków i postępu technicznego, emancypację kobiet, zatracenie pierwiastka duchowego w poezji i jej intelektualizację, niski poziom artystyczny literatury i pogoń za awangardowymi rozwiązaniami (Krótka historia lotu, Technicy, Czemu asonanse). Odnosi się niekiedy do kwestii społecznych i politycznych. Wykorzystuje wcześniej stosowane środki stylistyczne, sporadycznie posługuje się również grą słów, prześmiewczo opisując przemiany cywilizacyjne ówczesnego społeczeństwa. Starannie komponuje kunsztowne wypowiedzi, wplata liczne cytaty, sprawnie operuje celnym dowcipem.
Fraszkopisarstwo Jankowskiego obejmuje stosunkowo duży korpus utworów, współcześnie zapoznany i niedoceniony. Powojenne nieliczne przedruki tekstów w antologiach epigramatów nie odzwierciadlają znaczenia tego pisarza dla rozwoju fraszki polskiej jako gatunku.
Źródła:
Staccato, Warszawa 1892; Strachy. Kaprys sceniczny w jednej odsłonie wierszem, Warszawa 1893; Smutny rycerz. Siostra Łucja. Kamienne serce. Chore dziecko. Śpiąca królewna, Warszawa 1894; Żyje!… Obrazek dramatyczny w jednej odsłonie, Warszawa 1894; Lalka. Żart satyryczny, Warszawa 1895; Rytmy i rymy, Warszawa 1897; Zwrotki, Warszawa 1903; Skarbczyk poezji chińskiej, Warszawa 1902; Skoczek, Warszawa – Kraków 1904; Samuel Zborowski Juliusza Słowackiego. Myśli i wrażenia, Kraków 1904; Poezje (seria liryczna), Warszawa 1910; Kesa (utwory dramatyczne i obrazy niknące), Warszawa – Lwów 1910; Słoneczna rzeczywistość, Warszawa 1913; O jedno słowo. Misterium dramatyczne, Kraków 1914; O miłości ojczyzny, Warszawa 1916 [pod pseud. Wrotny];Mina albo rozmowa o życiu (sielanka dramatyczna),Warszawa 1917; Pielgrzym duchowy. Rymy przydrożne kwitnieniem pobożne, Warszawa 1920; Chrystus na wojnie, Warszawa 1920; Pan idzie!…, Warszawa 1924; Historie niezwykłe. Nowele, Warszawa 1928; Dwuwiersze. Warszawa 1931; Dwuwiersze (pięć setek). Seria druga, Warszawa 1934; Rymy wstępujące (od jedno- do piętnastozgłoskowego), Warszawa 1934; Cztery wieki fraszki polskiej, wybór i wstęp Juliana Tuwima, przedmowa Aleksandra Brücknera, Warszawa 1957, s. 405; Zbiór poetów polskich XIX w., ks. IV, oprac. Paweł Hertz, Warszawa 1965, s. 26-33;Józef Jankowski, Historie niezwykłe, oprac. Michał Pleskacz, Kraków 2022, s. 7-83.
Opracowania:
J.L. [Jan Lorentowicz], Ś.p. Józef Jankowski, „Świat” 1935, nr 22, s. 24.
Stefan Napierski, O Józefie Jankowskim, „Pion” 1936, nr 26, s. 2.
Roman Taborski, Jankowski Józef, w: Polski Słownik Biograficzny, t. X., Wrocław 1962-1964, s. 543.
Robert Paszek, Józef Jankowski – zapomniany wizjoner, w: Intelektualiści rodem z Podlasia, red. Janusz Sekuła, Siedlce 1997, s. 277-294.
Jerzy Sosnowski, Od humorysty do mistyka w biografii Józefa Jankowskiego, w: Pisarze Młodej Polski i Warszawa, red. Danuta-Knysz Tomaszewska, Roman Taborski i Jadwiga Zacharska, Warszawa 1998, s.101-103.
Wiesława Albrecht-Szymanowska, Jankowski Józef, w: Dawni pisarze polscy. Od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, t. 2: I-Me, Warszawa 2001, s. 26-27.
Hanna Ratuszna, „Duch nowoczesności” – w kręgu bajek Józefa Jankowskiego, „Język – Szkoła – Religia” 2021, t. 16, s. 140-155.
Michał Pleskacz, Tajemnice eremity. Opowieść o Józefie Jankowskim, w: Józef Jankowski, Historie niezwykłe, oprac. Michał Pleskacz, Kraków 2022, s. 7-83.
Sławomir Sobieraj