Nalepiński Tadeusz Jerzy, ur. 9 I 1885 r. w Łodzi – zm. 13 XI 1918 r. w Bernie (w części biogramów podawany jest także rok 1884 jako data urodzin) – poeta, nowelista, dramatopisarz, krytyk literacki okresu Młodej Polski; pseudonim: Swastica. Syn Aleksandra Nalepińskiego, inżyniera i dyrektora kolei, oraz Zofii z Rohrów Nalepińskiej, brat malarki Zofii Nalepińskiej-Bojczukowej, szwagier ukraińskiego artysty Mychajła Bojczuka. W 1888 r. mieszkał w Petersburgu, gdzie ukończył z wyróżnieniem IV Gimnazjum.
W latach 1902-1906 studiował filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Uczestniczył w spotkaniach Klubu Słowiańskiego, a na łamach wydawanego przez to stowarzyszenie czasopisma „Świat Słowiański” opublikował pierwszy artykuł poświęcony literaturze rosyjskiej. Doktorat uzyskał w 1907 (lub 1909) na Uniwersytecie Karola w Pradze na podstawie rozprawy On idzie. Rzecz o Królu-Duchu Rosji, poświęconej twórczości Fiodora Dostojewskiego. Utrzymywał kontakty z rosyjskimi symbolistami oraz przedstawicielami Towarzystwa Religijno-Filozoficznego, wśród których byli m.in. Aleksander Błok, Fiodor Sołogub i Dmitrij Mierieżkowski. Równocześnie współpracował z czasopismem „Wiestnik Jewropy”, na łamach którego publikował artykuły przybliżające rosyjskim czytelnikom literaturę młodopolską. Podróżował po Europie, przebywał m.in. w Paryżu i Londynie. W l. 1913-1914 zwiedził Islandię, Grecję, Turcję, Hiszpanię, a także Stany Zjednoczone. Związał się ze środowiskiem zakopiańskim, obracając się w kręgach artystycznych skupionych wokół Stanisława Witkiewicza, Tadeusza Micińskiego i Stefana Żeromskiego. Wędrował po górach z Andrzejem Strugiem i Tadeuszem Micińskim.
Debiutował w 1905 r. dekadencko-modernistycznym zbiorem wierszy Gaśnienie. Był autorem poematu fantastyczno-mitycznego Chrzest. Fantazja polska (1910) wzorowanego na twórczości Słowackiego, fragmentów dramatu poetyckiego Książę niewolny (1914), poematu Ave Patria! Opowieść z czasów Wielkiej Wojny powracającej nam byt niepodległy (1914-1916), a także zbiorów nowel psychologicznych Śpiewnik rozdarty (1914) i wydanej pośmiertnie Kazi (1919). Jego twórczość ewoluowała od dekadentyzmu i modernizmu ku problematyce niepodległościowej, z wyraźnym rysem psychologicznym i ekspresjonistycznym. Na jego osobie wzorowana była postać poety w powieści 622 upadki Bunga Stanisława Ignacego Witkiewicza. Publikował także artykuły literaturoznawcze o pisarzach rosyjskich i polskich, teksty o współczesnej literaturze polskiej oraz felietony podróżnicze.
W 1914 r. wstąpił do I Brygady Legionów Polskich i brał udział w potyczkach pod Miechowem i Kielcami. Z powodu gruźlicy nie mógł pełnić służby frontowej; wyjechał do Włoch, gdzie prowadził działalność informacyjno-polityczną związaną z biurem prasowym. Rok później poślubił poznaną w 1910 r. w Paryżu Cecylię Trzaskę. W latach 1916-1918 pracował w polskim Biurze Prasowym Naczelnego Komitetu Narodowego w Rapperswilu, zajmując się publicystyką polityczną. W tym okresie zaczął tworzyć epopeję legionową Ave Patria! Pozostawił kilka niedokończonych utworów, m.in. dramat Książę niewolny. Zmarł w Bernie na atak serca, po tym jak zachorował na grypę „hiszpankę”.
Zachowała się jedna fraszka Nalepińskiego o inc. Raz wlazł w guano ptak, mająca charakter okolicznościowy i żartobliwy, powstała niejako na marginesie jego twórczości literackiej; autor nie zajmował się szerzej fraszkopisarstwem. Utwór ten przytaczany jest m.in. w antologii Cztery wieki fraszki polskiej, wybór i wstęp Juliana Tuwima, przedmowa Aleksandra Brücknera, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik, Warszawa 1957, s. 425), w czasopiśmie „Przekrój. Archiwum rozmaitości”, nr 2347 (23/1990), a także w antologii Józefa Bułatowicza Z fraszką przez stulecia (XV-XX wiek), Wydawnictwo ANTYK, Kęty 2005, s. 297 (w obu tych wydaniach jako rok urodzenia pisarza podawany jest 1884).
Raz wlazł w guano ptak
I wściekły rzecze tak:
„Psiakrew, cholera,
Gniew mnie rozbiera”.
Na to rzecze guano:
„A lubisz mnie robić rano?”
________________________
Źródła
T. Nalepiński, Ave Patria! Opowieść z czasów Wielkiej Wojny powracającej nam byt niepodległy, Warszawa 1914-1916.; T. Nalepiński, On idzie! Rzecz o Królu-Duchu Rosji, Kraków 1907; T. Nalepiński, Chrzest. Fantazja polska, Kraków 1910; T. Nalepiński, Gaśnienie, Kraków 1905; T. Nalepiński, Kazia. Powiastka o niegrzecznej pannie, Warszawa 1919; T. Nalepiński, Śpiewnik rozdarty. Nowele, Warszawa 1914. T. Nalepiński, Książę niewolny (fragmenty), opublikowane w czasopismach m.in. w „Krytyce” 1911, t. 6, z. 9 oraz w „Literaturze i Sztuce” (1913, nr 6, 8-9.
Opracowania
Słownik krytyki literackiej XIX w., red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, J. Bachórz, Mirosław Strzyżewski, Warszawa 2024; J. Bułatowicz, Z fraszką przez stulecia (XV–XX wiek), Kęty 2005; „Przekrój. Archiwum rozmaitości”, nr 2347 (23/1990); Cztery wieki fraszki polskiej, wyb. i wstęp. J. Tuwim, przedm. A. Brückner, Warszawa 1957; S. Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich: podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci – pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, 1933; A. Micińska, Nalepiński Tadeusz Jerzy (1885-1918), [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. XXII. Wrocław 1977, s. 486-487; A. Hutnikiewicz, Młoda Polska, Warszawa 2012, s. 431; W.F. [W. Feldman], Najmłodsi w literaturze polskiej. IV. Tadeusz Nalepiński, „Krytyka” 1910, z. 6; Z. Dębicki, Portrety, seria 2, Warszawa 1928; K. Czachowski, Obraz współczesnej literatury polskiej 1884-1933, t. 2: Lwów 1934; Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku. Literatura okresu Młodej Polski, t. 1, red. K. Wyka, A. Hutnikiewicz, M. Puchalska, Warszawa 1968; U. Pilch, W poszukiwaniu potęgi. Twórczość Tadeusza Nalepińskiego, [w:] Literatura niewyczerpana. W kręgu mniej znanych twórców polskiej literatury lat 1863-1914, red. K. Fiołek, Kraków 2014.
Barbara Stelingowska