Szlichtyng (Schlichting, Slichtink) Jerzy z Bukowca, zm. 7 II 1644 r., poeta, szlachcic, arianin, związany z dworem Radziwiłłów. Informacje biograficzne na jego temat są skąpe i niespójne. Przodkowie przybyli z Niemiec i osiedlili się w Wielkopolsce. Rodzina zmagała się z zarzutami o nieszlachectwo (por. Liber chamorum). Szlichtyng studiował w Rakowie, w latach 1616 -1619 podróżował po Europie wraz ze starszym bratem Jonaszem, późniejszym wybitnym teologiem i ministrem ariańskim. Odwiedził Niemcy, Holandię Francję i Anglię; przez kilka miesięcy studiował na uniwersytecie w Altdorfie, został jednak z tego miasta wydalony, najprawdopodobniej ze względu na działalność brata, któremu zarzucono szerzenie arianizmu. Pod koniec 1617 r. Szlichtyng zapisał się na uniwersytet w Lejdzie, szczegóły jego dalszej edukacji nie są znane. W maju 1619 r. przebywał już w Polsce, gdyż był obecny na synodzie ariańskim w Rakowie. Utrzymywał zażyłe stosunki z dworem Radziwiłłów w Birżach, szczególnie z księciem Krzysztofem Radziwiłłem, hetmanem wielkim litewskim, przez pewien czas jako jego dworzanin, być może dworski lutnista. Brał udział w życiu publicznym, uczestniczył w sejmikach. Gospodarował też w dziedzicznych wsiach – Królikowie i Rumiejkach. W starszych opracowaniach (por. A. Brückner, W. Dworzaczek, Nowy Korbut) pojawia się informacja, jakoby w latach trzydziestych XVII w. był ministrem ariańskim, jest to jednak zapewne pomyłka; godność tę piastował jego brat Jonasz. Szlichtyng bywa też mylony z bratem stryjecznym, sędzią wschowskim, Janem Jerzym Szlichtyngiem. Zmarł bezpotomnie; jego żoną była Katarzyna z Bruczkowskich.
Szlichtyng uprawiał twórczość panegiryczną; znamy dwa jego wiersze o takim charakterze z lat trzydziestych XVII w. – poświęcone królowi Władysławowi IV oraz prymasowi Janowi Lipskiemu. Jest też autorem Pieśni, w której pojawiają się wątki autobiograficzne, a autorstwo nie ulega wątpliwości („Szlichtink Jerzy z Bukowca tę piosnkę złożył,/który przy słodkiej muzyce wiek swój położył”). Z nieco mniejszą pewnością (J. Krauze-Karpińska) podchodzą badacze do Szlichtyngowego autorstwa pieśni Drugiej („Bujałem sobie jako ptak, zażywałem świata”), nie jest ono jednak jednoznacznie kwestionowane. Badanie dalszej spuścizny literackiej tego twórcy nastręcza natomiast znacznie większych problemów. Głównym źródłem do poznania twórczości Szlichtynga długo był Wirydarz poetycki Jakuba Teodora Trembeckiego – obszerny XVII-wieczny rękopiśmienny zbiór ponad tysiąca polskich i łacińskich wierszy przypisanych kilkudziesięciu poetom, w latach 1910-1911 wydany przez Aleksandra Brücknera. Już pierwszy wydawca manuskryptu miał wątpliwości w kwestii autorstwa niektórych utworów opatrzonych nazwiskiem Szlichtynga, większości atrybucji jednak nie kwestionował. Obecnie wiadomo, że Trembecki, a za nim Brückner przypisali poecie z Bukowca wiersze Kaspra Twardowskiego (Lekcyje Kupidynowe) i Hieronima Morsztyna. W kwestii liczby i tytułów rzeczywistych wierszy Szlichtynga badacze nadal nie są jednak zgodni. Wątpliwości budzi m.in. Żart piękny o tabace, przypisany księciu imci Januszowi Radziwiłłowi, podkomorzemu W. X. L.,w Wirydarzu umieszczony jako pierwszy z dziewiętnastu powiązanych z nazwiskiem Szlichtynga utworów, wykorzystujący motywy mitologiczne, będący humorystyczno-obyczajowym obrazkiem społeczeństwa ogarniętego zgubnym nałogiem tytoniowym. Na rzecz autorstwa poety z Bukowca świadczyć może m.in. jeden z końcowych wersów: „Ja trzymam z Radziwiłły, wolę wina flaszę”. Za jego autorstwem opowiadają się, m.in.: J. Sokołowska, M. Jarczykowa, E. Buszewicz, K. Gajdka, A. Karpiński; pewne wątpliwości zgłasza J. Krauze-Karpińska. Zdaniem badaczki utwór mógł wyjść spod pióra Daniela Naborowskiego. Żart jest znany nie tylko z Wirydarza – pod nieco innym tytułem (bez dedykacji dla Radziwiłła) i z dość znaczącymi różnicami w treści (m.in. bez odniesień do realiów radziwiłłowskiego dworu) został wydany drukiem już w 1650 r., wraz z tekstem prozą pt. Nauka, jako o dobrym, także o złym używaniu proszku tabakowego i opatrzony, na stronie tytułowej, inicjałami „I. S”, odnoszącymi się, zapewne, do Szlichtynga. Kwestią sporną pozostaje autorstwo Nauki będącej rodzajem minitraktatu złożonego z dwóch części – w pierwszej zachwala się, a w drugiej gani modę na zażywanie tabaki, przy czym argumentów uzasadniających to drugie stanowisko jest znacznie więcej. Praktyka łączenia obu tekstów, prozy i wiersza, z nazwiskiem Szlichtynga znajduje odzwierciedlenie w wielu współczesnych opracowaniach i ma długą tradycję badawczą, wspartą autorytetem bibliografii Estreichera. Autorstwo poety z Bukowca w odniesieniu do Nauki zdecydowanie odrzuca natomiast J. Krauze-Karpińska.
W druku z 1650 r., pomiędzy Nauką a Żartem, znajduje się sześć opatrzonych rzymskimi cyframi fraszek. W tytule każdej z nich pojawia się wyraz „nagrobek”: Nagrobek żołnierza tabacznego, Nagrobek tabacznika dworzanina, Nagrobek Szota tabacznika, Nagrobek tabacznika, Nagrobek oracza, Nagrobek flisa. Są to utwory o zróżnicowanej liczbie wersów (od dwóch do sześciu), wszystkie pisane trzynastozgłoskowcem. Tematem przewodnim tych tekstów jest przestroga przed zażywaniem tabaki formułowana przez przedstawicieli różnych grup społecznych i zawodowych, których zgubny nałóg wpędził do grobu. Pod względem treści fraszki wykazują wyraźną zbieżność z poprzedzającą je Nauką. W tekście prozą znajdujemy m.in. liczne wzmianki o „wysuszaniu wilgotności”, od czego „nozdrza surowieją”, którym odpowiada ostatni dwuwiersz fraszki Nagrobek tabacznika dworzanina: „Tu gdyż mi w nozdrza moje prochu nasypano/Już przez to wilgotności wszystkie wysuszono”. Zarówno w Nauce, jak i w jednej z fraszek (Nagrobek tabacznika) sformułowana została ponadto przestroga przed śmiercią w wyniku „wykichania” duszy po zażyciu tabaki. Te i inne analogie sugerują wspólne autorstwo Nauki i fraszek. Pomieszczone w druku z 1650 r. trzynastozgłoskowce prezentują raczej mierny poziom literacki (por. rymy: „kichnął – wykichnął”; „nasypano-wysuszono”). Jeden z utworów – Nagrobek flisa został przedrukowany w antologii Cztery wieki fraszki polskiej, opatrzony nazwiskiem Szlichtynga i datą roczną 1650. Tę samą fraszkę, wraz z nazwiskiem poety z Bukowca, pomieszczono w zbiorze Mała muza. Od Reja do Leca. Tym samym twórca ten zaistniał w literaturoznawstwie jako fraszkopisarz, aczkolwiek autorstwo tych fraszek, podobnie jak pozostałych dwóch tekstów składających się na omawiany druczek (szczególnie dotyczy to Nauki), nie jest pewne i wymaga dalszych badań.
Źródła:
[Jerzy Szlichtyng], Nauka, jako o dobrym, także o złym używaniu proszku tabakowego, przy tym Żart piękny o tabace dymnej, [b.m.w.] 1650; J. T. Trembecki, Wirydarz poetycki, t. 1, oprac. A. Brückner, Lwów 1910; Cztery wieki fraszki polskiej,oprac. J. Tuwim, Warszawa 1957; Od Reja do Leca. Antologia epigramatyki polskiej, wyb. i oprac. A. Siomkajło, Warszawa 1986; I w odmianach czasu smak jest. Antologia polskiej poezji epoki baroku, oprac. J. Sokołowska, Warszawa 1991.
Opracowania:
K. Badecki, Literatura mieszczańska w Polsce XVII wieku, wstęp A. Brückner, Lwów-Warszawa-Kraków 1925; W. Dworzaczek, Schlichtingowie w Polsce. Szkic genealogiczno-historyczny, Warszawa 1938; Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”, t. 3, Piśmiennictwo staropolskie, red. R. Pollak, Warszawa 1965; C. Backvis, Renesans i barok w Polsce, Warszawa 1993; A. Karpiński, O konsekwencjach „wieku rękopisów”. Rekonstruowanie epoki. „Teksty Drugie” 1994, z 3;M. Jarczykowa, Książka i literatura w kręgu Radziwiłłów birżańskich w pierwszej połowie XVII wieku, Katowice 1995; R. Grześkowiak, Czy Hieronim Morsztyn napisał swoje wiersze? Kwestia jedności autorskiej „Sumariusza wierszów Morsztyna”, [w:] tenże, Barokowy tekst i jego twórcy. Studia o edycji i atrybucji poezji „wieku rękopisów”, Gdańsk 2003; E. Buszewicz, Szlichtyng Jerzy, [w:] Encyklopedia literatury polskiej, red. E. Zarych, Kraków 2005; E. Buszewicz, Szlichtyng Jerzy, [w:] Słownik pisarzy polskich, red. E. Zarych, Kraków 2008; J. Krauze-Karpińska, „Wirydarz poetycki” Jakuba Teodora Trembeckiego. Studium filologiczne, Warszawa 2009; K. Gajdka, Literatura, propaganda, służba. Ludzie pióra w otoczeniu Radziwiłłów birżańskich w pierwszej połowie XVII wieku, Warszawa 2009; M. Ptaszyński, Szlichtyng (Schlichting, Slichtink) Jerzy, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 48, Warszawa-Kraków 2013.
Beata Stuchlik-Surowiak